Nieuwsbank

Schrijft, screent en verspreidt persberichten voor journalistiek, search en social media. Hét startpunt om uw nieuws wereldkundig te maken. Ook voor follow-ups, pitches en korte videoproducties.

KB schenkt muziekdruk aan Nederlands Muziek Instituut

Datum nieuwsfeit: 01-12-2000
Vindplaats van dit bericht
Bron: Koninklijke bibliotheek
Zoek soortgelijke berichten
Koninklijke bibliotheek

KB schenkt unieke muziekdruk aan Nederlands Muziek Instituut

Ter gelegenheid van de ondertekening van de overeenkomst met betrekking tot de bruikleen en huisvesting van de muziekcollecties van het Haags Gemeente Museum en van Musica Neerlandica in de Koninklijke Bibliotheek op 1 december 2000 bood Wim van Drimmelen, algemeen directeur van de KB, aan het Nederlands Muziek Instituut als welkomsgeschenk een zeer bijzonder boekje aan:

Zes muziekstukjes gecomponeerd voor de Proeve van kleine gedigten voor kinderen van Mr. Hieronymus van Alphen. Door een eerst liefhebber der muziekkunst; en fraai in 't koper gebragt door C.H. Koning. Eerste stukje. No. 1. Te Amsterdam, by Izaac de Jongh, 1780. De prys van dit stukje is 8 stuivers.

Dit is een uniek exemplaar van de verloren gewaande eerste druk van zes, door Bartholomeus Ruloffs op muziek gezette kindergedichtjes van Hieronymus van Alphen. Het boekje is door de Koninklijke Bibliotheek recent verworven uit een particuliere collectie. Deskundigen van de KB hebben vastgesteld dat dit de allereerste toonzetting van de gedichtjes van Van Alphen is en dat er geen ander exemplaar van deze uitgave bekend is.

De Kindergedichtjes van Van Alphen

Geen boek is zo bepalend geweest voor de Nederlandse kinderliteratuur als de Proeve van kleine gedigten voor kinderen van Hieronymus van Alphen. In eerste instantie anoniem gepubliceerd, mocht het zich reeds onmiddellijk bij zijn verschijnen in 1778 in een geweldige populariteit verheugen. Binnen een jaar verschenen er bij de uitgevers Wed. Jan van Terveen en zoon in Utrecht maar liefst zeven drukken van. Gesterkt door deze ongekende ontvangst maakte Hieronymus van Alphen zich wel als auteur bekend in het Vervolg der kleine gedigten voor kinderen, dat ook in hetzelfde jaar het licht zag. In 1780 verscheen nog een tweede vervolg. Het aantal herdrukken en nadrukken van de drie bundeltjes, al dan niet voorzien van illustraties, loopt in de vele tientallen. De totale oplage is wel eens geschat op meer dan een miljoen exemplaren. Dit grote succes hangt ongetwijfeld samen met het feit dat Van Alphen de eerste Nederlandse kinderschrijver was die zich probeerde te verplaatsen in de denkwereld van het kind. Voor Nederland was dat volstrekt nieuw, want tot dan toe werden ook de boeken die bestemd waren voor kinderen, in een plechtstatige stijl en vanuit een volwassen gezichtspunt geschreven. Vanaf dat moment zijn veel kinderdichters gaan schrijven in de trant van Van Alphen, maar weinigen zijn erin geslaagd diens kinderlijke toon even goed te treffen. Tot ver in de negentiende eeuw gingen de Kleine gedigten voor kinderen grif van de hand en ook nu nog zijn klassiekers als Jantje zag eens pruimen hangen en Mijn speelen is leeren, mijn leeren is speelen bij velen bekend.

Muziekstukjes

Veel gedichtjes van Van Alphen leenden zich er uitstekend voor om op muziek gezet te worden. Het is dan ook niet verwonderlijk dat binnen twee jaar een 'eerst liefhebber der muziekkunst' bij zes van de versjes melodieën en begeleiding had gecomponeerd. Deze eerste toonzetting van de Kindergedichtjes zag dus het licht in 1780. De aanduiding 'Eerste stukje. No. 1' op de titelpagina wijst erop dat de uitgever, Izaac de Jongh, van plan was om ook muziek bij de overige gedichten uit de bundels uit te brengen. Het is niet duidelijk wat hem daarvan weerhouden heeft, maar hij bracht zijn plan niet ten uitvoer. Andere uitgevers zetten twee andere componisten aan het werk, hetgeen resulteerde in muziekuitgaven van de Kindergedichtjes in 1784 en 1785. In 1788 nam uitgever Jan Roos en Zoon het recht op de uitgave en de overgebleven exemplaren van Izaac de Jongh over. Hij voorzag deze exemplaren van een nieuwe titelpagina met zijn eigen naam en het jaartal 1788. Bovendien onthulde hij de naam van de componist: Batholomeus Ruloffs. Ruloffs (1735-1801) had in 1780 naast eigen dichtwerken en vertalingen ook al een aantal zangstukken op zijn naam en mag inderdaad een vooraanstaand musicus genoemd worden. Hij bracht vanaf 1788 in korte tijd ook veel van de andere versjes op muziek. Al deze composities zijn in veel latere edities van de Kindergedichten terug te vinden.
De zes eerste muziekstukjes zijn gecomponeerd voor de volgende versjes: Het kinderlyk geluk, De kinderliefde, De waare rykdom, Het medelyden, Jezus, een zangstukje en De waare vriendschap. Zangstem en begeleiding zijn - in aansluiting op de jeugdige doelgroep - eenvoudig, maar 'gracieust' gehouden.

Muziek en tekst

Het boekje telt twintig bladzijden, waarvan er negen blanco zijn. Na de titelpagina volgen acht bladen kopergravures met de muzieknotatie voor zang en voor begeleiding door piano of een ander instrument. Kopergravures waren in de 18e eeuw een gebruikelijke techniek om muziekschrift op papier te zetten. Onder de notenbalken is steeds de tekst van het eerste couplet meegegraveerd. De achterkant van deze bladen is onbedrukt. De laatste twee bladzijden van het boekje bestaan uit een advertentie voor andere werken van dezelfde uitgever en de inhoudsopgave.
De muziekbladen konden gemakkelijk worden ingevoegd in een van de vele uitgaven van de Kindergedigten, want ze hebben hetzelfde bescheiden octavo-formaat. De zanger had dan de volledige tekst en de muziek bijeen. Juist het feit dat de bladen met muzieknotatie werd ingebonden in de tekstbundels zal tot gevolg gehad hebben dat er van deze uitgave in zijn oorspronkelijke vorm vrijwel geen exemplaren meer over zijn - nog afgezien van de geringe overlevingskans die kinderboeken al van nature beschoren is.

Sierpapier

Om het boekje is een losse sierpapieren omslag gevouwen. Het betreffende type sierpapier staat bekend als sitspapier, dat door middel van blokdruk werd vervaardigd. Hiervoor werden houten blokken gebruikt waarin het motief was uitgesneden. In dit geval is er sprake van twee drukgangen, met groene en rode stijfselverf, en puntvormige versieringen, afkomstig van smalle metalen pennen die in de houten blokken waren aangebracht. Aan het eind van de achttiende eeuw was sitspapier een van de meest voorkomende sierpapieren in Europa, met belangrijke productiecentra in Duitsland, Frankrijk en Italië. Ook in Nederland werden mooie sitspapieren vervaardigd.

Binnen de KB

Hoewel het boekje door de Koninklijke Bibliotheek ten geschenke is gegeven aan het Nederlands Muziek Instituut zal het de muren van de KB niet verlaten. De muziekcollecties van het Gemeentemuseum en van Musica Neerlandica, die zich gezamenlijk presenteren als het Nederlands Muziek Instituut, worden in het kader van de bovengenoemde bruikleenovereenkomst in de KB gehuisvest en beschikbaar gesteld. Dat betekent dat het werkje ook gemakkelijk bestudeerd kan worden in samenhang met de grote collectie kinderboeken (95.000 stuks) van de KB; of met het uitgeversarchief van Van Terveen dat ook in de KB berust; of met de correspondentie van R.M. van Goens met Van Alphen over diens kindergedichtjes, in de handschriftenverzameling. Bezoekers van de KB en van het NMI worden zodoende uitgenodigd om het bijzondere cultureel erfgoed in beider collecties optimaal te benutten.

reageer via disqus

Nieuwsbank op Twitter

Gratis persberichten ontvangen?

Registreer nu

Profiteer van het gratis Nieuwsbank persberichtenfilter

advertentie