Gemeente Den Helder

02-09-2004
Cultuurhistorie in Den Helder

De geschiedenis van een stad bepaalt voor een deel haar toekomst. Het vroegere Den Helder bepaalt mede het beeld van vandaag én van de toekomst. Sinds mei staan er op de voorlichtingspagina regelmatig artikelen over het cultureel erfgoed van Den Helder. Deze week kunt u iets lezen over de bunkers in Den Helder. Heeft u suggesties voor artikelen of vragen over de cultuurhistorie van Den Helder? Neem dan contact op met de beleidsmedewerker Cultuurhistorie van de afdeling Ruimte, Wonen en Ondernemen, mevrouw M.F. Laan, telefoonnummer (0223) 678 838 (niet op woensdag).

Toen Den Helder nog een eiland was
Ten tijde van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1649) lagen de dorpen Helder en Huysduijnen op een eiland. De dreiging van de zee was groot. In 1610 werd het Eijlandt van Huysduijnen verbonden met het vaste land: tussen het eiland en de polder Callantsoog werd de Van Oldebarneveltsdijk aangelegd, nu bekend als de Zanddijk.





Den Helder als oorlogshaven
In 1791 werd besloten Nieuwediep aan te wijzen als veilige ligplaats voor oorlogsschepen. Door de aanleg van de oorlogshaven was het noodzakelijk verdedigingswerken aan te leggen. Er werden eenvoudige kustbatterijen aangelegd. Na de Engels-Russische invasie van 1799 bleek ook landverdediging nodig. In 1803 kreeg de Oude Helder een omwalling. Onder Napoleon werd begonnen met de bouw van vestingwerken voor landverdediging, een gordel vanaf de zuidzijde van de haven met een ruime boog tot aan de westzijde van Helder.

Den Helder in de Tweede Wereldoorlog
De Duitse machthebber die vanaf 1940 Nederland bezette, was bang voor een invasie vanuit zee. Er werd daarom een grote kustverdedigingslinie gemaakt, in eerste instantie gericht op het verdedigen van alle belangrijke havens. Rond Vlissingen, Hoek van Holland, IJmuiden en Den Helder werden vestingen aangelegd, die bestonden uit o.a. bunkers, mijnenvelden en versperringen. Den Helder kon, vanwege de ligging in de kop van Noord-Holland, van meer dan een kant aangevallen worden. Om het de vijand ook op het land moeilijk te maken, werd langs de hele Nederlandse kust een landfront aangelegd. Dit landfront werd later de Atlantikwall genoemd. In 1942 werd begonnen met het eerste bunkerbouwprogramma. Bunkercomplexen kregen bouwplaatsnummers en de bunkers kregen typenummers.

Atlantikwall
Op last van de Duitse bezetter werd een zigzaglopende linie aangelegd, even ten zuiden van het toenmalige Julianadorp. Hij liep parallel aan de Schoolweg en de latere van Foreestweg. De linie bestond in het duingebied uit drakentanden, tankmuren, mijnenvelden en versperringen en in het lage land, meer naar het oosten in de polder, uit een gegraven tankgracht van enkele meters breed. De tankgracht liep naar het oosten toe tot over het Noord-Hollands Kanaal. De linie liep in een zigzagvorm omdat dat meer weerbaarheid bij een aanval gaf. Op strategische punten in de linie werden bunkers geplaatst: aan de kust, nabij de kruising in Julianadorp en nabij het Noord-Hollands Kanaal. De twee bunkers in Julianadorp aan de Schoolweg hadden verschillende functies: de ene was een munitiebunker, de ander werd gebruikt als onderkomen van manschappen.

Bunker in Grafelijkheidsduinen
Aan de noordelijke rand van de Grafelijkheidsduinen in Huisduinen, ten oosten van Fort Kijkduin, ligt heden ten dage nog steeds een Duits bunkercomplex uit de Tweede Wereldoorlog. Eén van die bunkers springt daarbij direct in het oog: het is de Flugabwehrgruppenkommandostand, bij velen bekend als de Kroontjesbunker. Wie heeft daar als kind niet gespeeld? De bunker dankt zijn naam aan de uitstulpingen bovenaan de toren; waarschijnlijk zijn dit bevestigingspunten voor een houten omloop. De bunker is bijzonder omdat er in Nederland slechts vijf van dit type zijn gebouwd (in IJmuiden, Hoek van Holland, Vlissingen, Utrecht en Den Helder). Ook in de rest van het door de Duitsers bezette Europa kwam dit type nauwelijks voor.

Geschiedenis
De bunkers in ons landschap zijn een tastbare herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. De bunkers dragen om die reden nog steeds een smet met zich mee. Daarom werden ze vaak gesloopt of onder de grond gestopt, maar ze zijn wel degelijk onderdeel van de vaderlandse, en ook de Helderse geschiedenis. De bunkers van de Atlantikwall vormen bovendien de laatste exponenten van permanente verdedigingswerken in Nederland. Van het grote aantal Duitse bunkers dat Nederland ooit telde, is nog maar weinig over. Het complex in de Grafelijksduinen verkeert nog nagenoeg in de oorspronkelijke staat.