Partij van de Arbeid


Akkoord over referendum 1 juni 1999 PvdA-voorlichting

Vanochtend hebben de fractieleiders van PvdA, VVD en D66 een akkoord op hoofdlijnen bereikt over het correctief wetgevingsreferendum. Dit maakte informateur Herman Tjeenk Willink bekend. De breuk in het tweede Paarse kabinet kan daardoor vrijwel zeker worden hersteld.

De onderhandelaars Ad Melkert, Hans Dijkstal en Tom de Graaf werden het eens over het opnieuw indienen van het correctief referendum dat twee weken geleden net geen tweederde meerderheid in de Eerste Kamer haalde. Tijdens het debat over de ontslagaanvraag van het kabinet had PvdA-fractievoorzitter Melkert dat al voorgesteld.

De behandeling van het nieuwe voorstel gaat jaren duren. Vandaar dat nu is afgesproken dat al snel een niet-bindend correctief referendum wordt ingevoerd. De verwachting is dat in de loop van de week het tweede kabinet Kok een vervolgstart kan maken.

De breuk in de Paarse coalitie is door de PvdA niet gewild en niet veroorzaakt. De PvdA wil voortzetting van de samenwerking in de Paarse coalitie. Gezien de oorlog in Kosovo is Nederland niet gediend bij een demissionair kabinet. Nieuwe verkiezingen betekenen bovendien dat de uitvoering van allerlei belangrijke plannen vertraging oploopt. Tijdens het debat over de ontslagaanvraag van het kabinet merkte PvdA-fractievoorzitter Melkert op dat voor de PvdA-fractie geldt: 'als het kan gaan we door met sterk en sociaal, als het moet, vragen wij de kiezers een nieuw mandaat voor sterker en socialer!'

In de nacht van 18 op 19 mei werd in de Eerste Kamer in tweede lezing gestemd over het voorstel voor de invoering van het correctief wetgevingsreferendum. In het regeerakkoord van zowel het eerste als het tweede kabinet Kok was dit voorstel opgenomen. Het was voor D66 namelijk een zogeheten eminent punt bij de onderhandelingen over het regeerakkoord van het tweede kabinet Kok. Met andere woorden: het opnemen van dat punt was voor D66 een voorwaarde voor toetreding.

Omdat voor de invoering van het correctief wetgevingsreferendum een Grondwetswijziging nodig was, diende het voorstel twee keer door beide Kamers bekeken te worden. Bij de zogeheten tweede lezing is een tweederde meerderheid vereist. Door de samenstelling van de Eerste Kamer was in de aanloop naar het debat duidelijk dat alle stemmen van de senatoren van de coalitiepartijen nodig waren om het voorstel de benodigde tweederde meerderheid te laten halen. Dit kwam mede omdat de CDA-fractie in de senaat had aangekondigd om en masse tegen het voorstel te stemmen. Dit terwijl enkele christen-democratische senatoren in hun hart voorstander van het voorstel zijn. Zo zat oud-minister Hirsch Ballin in de commissie Biesheuvel die in zijn rapport over staatkundige vernieuwing onder meer het correctief wetgevingsreferendum had voorgesteld.

Al langer was duidelijk dat in de senaat enkele VVD-ers moeite hadden met het voorstel. En omdat iedere stem zou tellen, liep de spanning bij met name D66 hoog op. D66-partijleider De Graaf dreigde dat zijn partij uit de coalitie zou stappen als ook maar ÚÚn VVD-senator tegen zou stemmen. Verschillende VVD-ers reageerden vervolgens op hoge toon dat zij niet gevoelig waren voor dreigementen.

Tijdens het debat op 18 mei nam de minister van Binnenlandse Zaken en Koninksrijksrelaties, Bram Peper, de verdediging van het wetsvoorstel namens het kabinet voor zijn rekening. Peper wist op de hem bekende, ontspannen wijze veel senatoren voor het voorstel te winnen. Zo gaf de onafhankelijke senator Bierman aan dat de toezeggingen van Peper voor hem aanleiding waren om voor het voorstel te gaan stemmen.

Naar mate de avond vorderde bleek dat nog steeds enkele VVD-ers van plan waren om tegen het voorstel te stemmen. VVD-partijleider Dijkstal, die zich immers aan het regeerakkoord heeft verbonden, trachtte tijdens verschillende schorsingen de dissidente VVD-ers te bewegen om toch voor het voorstel te stemmen. Premier Wim Kok nam in de late avond in de vergaderzaal van de Eerste Kamer plaats naast zijn minister Peper om ook als leider van het kabinet het belang van het voorstel te benadrukken. Kok liet er geen misverstand over bestaan dat een tegenstem van de VVD de ruimte voor het voortbestaan van zijn kabinet in hoge mate zou beperken. De afloop is bekend. Uiteindelijk stemde VVD-erelid Wiegel tegen het voorstel.

Wiegel beriep zich na afloop op zijn principes. Met principes is niets mis. Zo is er het principe 'afspraak is afspraak'. De VVD heeft zich immers gebonden aan het regeerakkoord. Zelfs in het verkiezingsprogramma van de VVD spreken de liberalen de intentie uit om het correctief wetgevingsreferendum erdoor te krijgen. Op een vraag van PvdA-fractieleider Ad Melkert antwoordde zijn VVD-collega Dijkstal dat geen enkel Eerste-Kamerlid (en dus ook Wiegel niet) van de uitdrukkelijk geboden gelegeheid gebruik heeft gemaakt om een voorbehoud te maken bij het
VVD-verkiezingsprogramma. Daartoe uitgedaagd, kon Dijkstal dan ook niet anders dan het stemgedrag van Wiegel als 'onbegrijpelijk' kwalificeren.

Wiegel is verklaard tegenstander van het Paarse kabinet. Dat hij met zijn tegenstem kon bijdragen aan de val van het kabinet kwam hem dan ook goed uit. De VVD-senator betoogde weliswaar dat hij een principieel tegenstander van het referendum is, maar op de oprechtheid van zijn principes valt nog wel het een en ander af te dingen. Niet voor niets sprak het NOS Journaal een paar dagen na de stemming van 'Wiegel, de man van wie onlangs bekend werd dat hij principes heeft'. Als Wiegel echt vindt dat de senatoren op basis van hun principes moesten stemmen, waarom zorgde hij er dan voor dat andere dissidenten, zoals Van Eekelen, vr het voorstel stemden? Nu werd het een one-man-show. Die indruk werd nog versterkt door het gedrag van Wiegel voorafgaande aan de stemming toen hij de minister-president een hand gaf. Wiegel verklaarde dat hij blij was dat de premier niet formeel het zogeheten machtswoord had gesproken, terwijl hij eerder had laten weten dat een machtswoord in de statige Eerste Kamer geen pas zou geven.

De dag na de stemming in de Eerste Kamer vergaderde de ministerraad over de ontstane situatie. Uiteindelijk ging premier Kok 's middags naar de Koningin om het ontslag van zijn kabinet aan te bieden. Tijdens het debat in de Tweede Kamer dat volgde op het bezoek aan het staatshoofd noemde Kok de ontstane situatie 'een bittere pil voor het gehele kabinet'. Kok benadrukte het unieke van de situatie. Er is namelijk geen sprake van een conflict tussen de Tweede Kamer en de regering.

De D66-ministers in het kabinet voelden niets voor het voorstel van een meerderheid van de ministerraad om zo snel mogelijk het voorstel voor het referendum hernieuwd bij de Tweede Kamer in te dienen. Zij zouden, ook als de andere ministers dat niet zouden doen, berhaupt hun ontslag indienen. Onder het motto 'samen uit, samen thuis' restte Kok niets anders dan een gang naar de Koningin.

In het debat over de ontslagaanvraag van het kabinet uitte PvdA-fractievoorzitter Melkert zijn teleurstelling over de opstelling van zijn twee coalitiepartners. Hij betreurde 'de methodiek, de weg waarlangs, die door onze coalitiepartner D66 is gekozen om uiteindelijk tot een inderdaad voor dit belangrijke punt gewenste uitkomst te komen'. Hij doelde daarmee op de dreigementen van D66-partijleider De Graaf. Ook uitte Melkert kritiek op de VVD. Niet zozeer op de inspanningen van met name Dijkstal, maar meer op het resultaat. Dijkstal heeft immers geen kans gezien om alle VVD-senatoren aan zijn kant te krijgen. Melkert merkte dan ook op: 'Wij zitten met de vraag, nu en in de komende tijd, met welke VVD we nu eigenlijk te maken hebben'.

De Koningin heeft het ontslag van het kabinet in beraad gehouden en heeft de vice-voorzitter van de Raad van State, Herman Tjeenk Willink, gevraagd om als informateur te onderzoeken of het mogelijk is dat het tweede Paarse kabinet een vervolgstart maakt. De PvdA had hiertoe ook geadviseerd. Voor de VVD gold dit ook als eerste optie, met als eventuele tweede optie een PvdA-VVD kabinet. D66 pleitte aanvankelijk voor nieuwe verkiezingen en leek weinig trek te hebben in een lijmpoging. Dat terwijl het landsbelang, gezien de oorlog in Kosovo, niet gediend is bij een demissionair kabinet. Bovendien zitten veel kiezers er niet op te wachten om weer een keer de gang naar de stembus te maken. In het geval van nieuwe verkiezingen worden bovendien allerlei kabinetsvoorstellen op de lange baan worden geschoven. Vorige zomer heeft de PvdA een regeerakkoord afgesloten met daarin onder meer extra geld voor onderwijs, zorg en veiligheid. Dat zou dan allemaal op de tocht komen te staan. Op dit moment staan onder andere de nieuwe Vreemdelingenwet en het Belastingplan op de rol om in de Tweede Kamer behandeld te worden. Melkert toonde dan ook weinig begrip voor de weigerachtige houding van D66. 'Ik snap het niet helemaal. D66 heeft niet alleen verantwoordelijkheid voor staatkundige kwesties, maar ook voor zorg en onderwijs. Dat laat je toch niet zomaar uit handen vallen.'

Inmiddels werkt ook D66 constructief mee aan de onderhandelingen over het maken van een vervolgstart van het tweede kabinet Kok. Het akkoord over het correctief referendum zorgt vrijwel zeker voor de voortgezette samenwerking die de PvdA vanaf het begin van de breuk in de coalitie gewild heeft.

Deel: ' Akkoord over referendum '




Lees ook