18-04-1999

Betonindustrie doet gevaarlijk stof opwaaien

Het CNV is al enige jaren bezig om te proberen de arbeidsomstandigheden in de betonproduktenindustrie te verbeteren. Het grootste probleem in deze sector is stof en met name kwartsstof. Langdurige blootstelling aan kwartsstof kan een aantal ernstige ziekten veroorzaken zoals silicose en kanker. Werknemers lijken zich niet bewust te zijn van de risico's. In opdracht van de werkgevers werd een onderzoek uitgevoerd waaruit bleek dat de Maximaal Aanvaarde Concentraties (MAC-waarden) op de werkplek massaal werden overschreden. Nu meer dan een jaar later komen de werkgevers tot de ontdekking dat het tijd wordt voor serieuze aktie en zoeken zij toenadering tot de vakbonden om te beginnen met het ontwerpen van meetprotocollen.

Vrees voor herhaling asbestaffaire.
In een vertrouwelijk rapport deed adviesbureau Adromi in februari 1998 verslag van een onderzoek naar de stofbelasting in de betonproduktenindustrie. Het onderzoek werd gedaan in opdracht van de Bond van Fabrikanten van Betonprodukten in Nederland (BFBN). Uit de resultaten blijkt dat bij de meeste bedrijven de MAC-waarde (*) voor respirabel kwarts (0.075 mg/m3) wordt overschreden bij uiteenlopende functies zoals vorkheftruckchauffeur en schoonmaker. De 10.000 werknemers uit de branche lopen dus op langere termijn kans op het krijgen van silicose en longkanker. Het CNV vreest een herhaling van de asbestaffaire en heeft bij voortduring aangedrongen op maatregelen. Bij de Stichting Arbouw zijn nog geen gevallen bekend van longsilicose, maar het komt vermoedelijk wel voor, aldus Arbouw directeur J. Akkers(5). Voor de bouwsector, waar de werkzaamheden in de buitenlucht plaatsvinden, geldt nu nog een MAC-waarde van 0.15 mg/m3 omdat beheersbaarheid van de stofconcentratie hier moeilijker is dan in de betonindustrie, waar de produktie plaatsvindt in overdekte fabriekshallen.

Plan van aanpak
In mei 1996 trad de nieuwe wettelijke MAC-waarde van 0.075 mg/m3 in werking voor de betonindustrie. Deze behoort door de Arbeidsinspectie gecontroleerd te worden maar blijkt in de praktijk moeilijk handhaafbaar te zijn. Dat komt omdat er geen overeenstemming is over een meetprotocol waarin regels staan over hoe vaak en waar de kwartsstofconcentratie gemeten zal worden. De Arbeidsinspectie deed daarom onderzoek naar de plannen van bedrijven om het probleem aan te pakken (1). De verontrustende conclusie is dat zulke plannen van aanpak ontbreken in tweederde van de onderzochte 155 bedrijven. Bovendien beschikt slechts de helft van de bedrijven over een Risico Inventarisatie en Evaluatie. De arbeidsinspectie maakte in totaal 845 afspraken m.b.t. verbetering van de arbeidsomstandigheden en zal in 2000 opnieuw inspecteren. Ondertussen hebben de werkgevers op 10 maart 1999 de vakbond benaderd om gezamenlijk naar een oplossing te zoeken. De knelpunten zijn gebrek aan kennis en financiele middelen. In eerste instantie zal gewerkt worden aan het ontwerpen van een geschikt meetprotocol.

Kwarts
Een groot deel van de aardkorst, gesteenten, rotsen, grind en zand bestaat uit silicaten. Silica kan vrij of gebonden (met ijzer of aluminium) voorkomen en wel in twee vormen: amorf of kristallijn. Silica in vrije kristallijne vorm komt voornamelijk voor als kwarts. Andere kristallijne vormen zijn cristobaliet en trydymiet. In de meeste gesteenten worden kristallijne silicavormen aangetroffen in wisselende hoeveelheden. Het zand van stranden en woestijnen over de gehele wereld bestaat uit onzuiver kwarts. Dit zand wordt gebruikt bij de fabricage van glas, steen, mortel en schuurmiddelen. Zand, grind, water en cement zijn bestanddelen van beton. Zuiver (synthetisch) kwarts wordt gebruikt in de electronica. Amorf silica bezit niet de regelmatige kristalstructuur van het kristallijne silica (2).

Blootstelling aan respirabel stof
Bij het bewerken van gesteenten en de productie van beton in moderne overdekte fabriekshallen komt veel stof vrij. De stoffractie met de kleinste deeltjes (tot 5 micron *) wordt respirabel (inadembaar) stof genoemd. Dit is het deel dat de bovenste luchtwegen vrij kan passeren en diep in de longblaasjes terecht kan komen. Bij inademing van respirabel stof hebben amorf en kristallijn silica verschillende gezondheidseffecten. Amorf silica wordt beschouwd als hinderlijk stof. Inademing van kristallijn silica daarentegen kan longfibrose en longkanker veroorzaken. Vrije kristallijne silicadeeltjes vormen het meest voorkomende fibrogene stof op aarde(2). Cristoballiet en trydymiet zijn meer fibrogeen dan kwarts. Voor alle drie kristallijne silicavormen geldt de MAC-waarde van 0.075 mg/m3. De MAC-waarde ligt boven de jaargemiddelde grenswaarde voor fijnstof (0.040 mg/m3). Het is niet onwaarschijnlijk dat kristallijne silicadeeltjes onderdeel uitmaken van het achtergrondniveau van fijnstof in de buitenlucht, afhankelijk van wat er met het afvalstof uit de fabriek gebeurt. Fijnstof vormt een aanzienlijk milieu-gezondheidsprobleem (Nieuwsbrief februari
1999). Het be- en verwerken van zandsteen (*) en het zandstralen met zand dat meer dan 1 % kristallijn silica bevat, zijn in het Arbeidsomstandighedenbesluit verboden. Andere werkzaamheden met kwarts zijn in principe wel toegestaan maar vallen onder het algemeen kankerverwekkend stoffenregime van dit Besluit. (2,3). Kristallijn silica draagt bij aan de ontwikkeling van kanker maar is niet genotoxisch zodat de MAC-waarde vooralsnog als een relatief veilige drempelwaarde gezien kan worden.

Gezondheidseffecten
Fibrogeen stof zoals kwarts is in staat bindweefselvorming in de longen te veroorzaken. De medische naam hiervoor is longfibrose, silicose of "stoflong". De ziekte begint met klachten als kortademigheid bij matige inspanning, hoesten en slijm opgeven. Bij vermindering van de stofblootstelling kunnen de klachten in dit stadium nog afnemen. Er is echter wel schade aan de longen ontstaan: het longweefsel is minder elastisch geworden door het ontstaan van bindweefsel. Bij langdurige blootstelling neemt de longfunctie steeds verder af. Uiteindelijk leidt zelfs een lichte lichamelijke inspanning zoals normaal traplopen tot kortademigheid. Als dit stadium bereikt is nemen de klachten ook niet meer af bij beeindiging van de blootstelling. De longen zijn ook gevoeliger geworden voor allerlei soorten luchtweginfecties. Omdat tussen de blootstelling en de ontwikkeling van silicose wel 10- 20 jaar kan liggen wordt vaak geen verband (meer) gelegd met de blootstellingssituatie. In dierexperimenten en door epidemiologisch onderzoek is aangetoond dat kristallijn silica longkanker bevordert. Sommige epidemiologische studies wijzen op een verband tussen silicose en longkanker. Andere gezondheidseffecten zijn allergieen en huidaandoeningen. (2,3)

Risicogroepen
Waren het vroeger vooral mijnwerkers en beeldhouwers waarvan bekend was dat ze ziek werden van steenstof, tegenwoordig behoren ook de werknemers in de betonindustrie en in de bouwsector tot de risicogroepen. Bij elke bewerking van steen en beton (zagen, boren, slijpen, etc.) komt stof vrij en is er kans op blootstelling aan silica via huid, longen en via ingeslikt slijm. Ook de actieve doe-het -zelvers die bezig zijn met bewerking van steen, lopen risico. " Nat " werken, in de buitenlucht werken, de stof op de werkplek wegzuigen en persoonlijke beschermingsmiddelen zoals stofmaskers, zijn voorbeelden waarmee men de stofproductie kan reduceren.

Bouw- en sloopafval
Bij de sloop van gebouwen komt jaarlijks 16 miljoen ton bouwafval vrij dat voor 80% wordt hergebruikt. Bouw- en sloopafval is hiermee een van de grootste afvalstromen in Nederland (4). Uit de beton- en steenfractie van dit afval wordt puingranulaat geproduceerd, dat gebruikt wordt als fundering

voor wegen. Bij de granulaatproduktie komen mogelijk ook aanzienlijke hoeveelheden kwartstof vrij. Aangezien het puinbreekproces met mobiele installaties in de open lucht gebeurt zal de MAC-waarde wellicht niet overschreden worden, afhankelijk van weers- en arbeidsomstandigheden. (Ook hier zou nat werken raadzaam zijn). Wel zal het een bijdrage leveren aan de achtergrondconcentratie van fijnstof in de buitenlucht.

Wim de Mol en Margriet de Vos

(*) Begrippenlijst

- MAC-waarde = een gemiddelde waarde over een 8-urige dag of 40-urige week die de veiligheid op de werkplek voor werknemers moet garanderen.
- Zandsteen = verzamelnaam voor bepaalde typen hoog kwartshoudende natuursteensoorten

- 1 micron = een duizendste millimeter

Literatuur:

- (1) Evaluatieverslag Beton-, cement- en gipsproduktenindustrie, projectnr.
271, Arbeidsinspectie Regio Zuid, mei 1998.

- (2) "Stof en Arbeid", Chemiewinkel UvA, 1989.
- (3) Internet: diverse bronnen o.a. Wegwijzer TNO, ECDIN; Chemical Scorecard.(zie Links op deze website).

- (4) "Kansen voor bouw en sloopafval" in: Milieu Magazine, april 1999.
- Beantwoording van Kamervragen van het lid De Wit van de SP over stof in de betonindustrie (2989903990).

- "Aanpak gevaarlijk stof industrie betonprodukten", in: Cobouw, 11-3-99.
- (5) "Betonstof gevaarlijk", in: Trouw, 11-3-99.

Meldpuntennetwerk Gezondheid en Milieu.
Red. Nieuwsbrief: wdemol@casema.net
Homepage: http://www.ecomarkt.nl/sgm

Deel: ' Betonindustrie doet gevaarlijk stof opwaaien '




Lees ook