Tweede Kamer der Staten Generaal

Brief VenWs inzake plan van aanpak orgaandonatie
Gemaakt: 10-4-2000 tijd: 13:44


2

Aan de Voorzitter van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Den Haag, 7 april 2000

Onderwerp:

plan van aanpak orgaandonatie

Overeenkomstig mijn toezegging gedaan tijdens het Algemeen Overleg met de Vaste Commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport over de orgaandonatie van 23 februari 2000, en in aansluiting op mijn brief (d.d. 13 maart 2000, CSZ/ZT/2052141) aan uw commissie, doe ik u bij deze een plan van aanpak inzake orgaandonatie toekomen.

Inleiding

Het huidige tekort aan orgaandonoren, een tekort dat relatief verder toeneemt, heeft mij ertoe gebracht met een nieuw pakket aan maatregelen te komen, dit mede in overeenstemming met het bovengenoemde Algemeen Overleg. In het bijgaande plan van aanpak worden deze maatregelen gedetailleerd beschreven. Onderstaand een samenvatting op hoofdlijnen.

Mijn beleid beoogt versterking van twee trajecten: verbetering van de gang van zaken binnen de ziekenhuizen, wat een groter aantal te transplanteren organen moet opleveren, en voorts nadere voorlichting aan de bevolking, met als doel de bereidheid om zich als potentiële donor beschikbaar te stellen te vergroten.

Ziekenhuizen

Een zonder meer positief teken is dat betrokken veldpartijen reeds hebben toegezegd gezamenlijk het plan van aanpak vorm te geven. Inmiddels heb ik besloten om een Coördinatiegroep Orgaandonatie in te stellen, die onder meer de lopende en nieuw op te zetten projecten gaat begeleiden.

Het gaat bijvoorbeeld om een betere opsporing van potentiële donoren binnen het ziekenhuis. In 12 ziekenhuizen wordt een donatiefunctionaris aangesteld om te bezien of dit een positief effect heeft. Dit zal worden gemonitord; zodra een betekenisvolle vergroting van het aantal donaties blijkt op te treden zal het systeem naar alle ziekenhuizen worden uitgebreid. Uiteraard staat daarbij samenwerking met reeds werkzame functionarissen op dit gebied, zoals transplantatiecoördinatoren, voorop. Een belangrijk punt is ook de versterking van de uitnameteams. In overleg met de teams wordt bezien of uitbreiding met een anesthesist zinvol is. Voorts wordt het modelprotocol voor orgaandonatie binnen ziekenhuizen geactualiseerd, en is er een medische vraagbaak orgaandonatie ingesteld. Inzake het wegnemen van mogelijke financiële gevolgen van orgaandonatie bij leven (zoals het doneren van een nier aan een naaste) voer ik nader onderzoek uit.

Een belangrijk punt is het vinden van een antwoord op de vraag waarom het aantal donaties in Nederland relatief laag is, en vooral ook: lager is geworden dan voorheen. De Nederlandse Transplantatie Stichting verricht op dit moment reeds onderzoek daarnaar. Ik heb de Inspectie voor de Gezondheidszorg verzocht eveneens een onderzoek in te stellen naar de mogelijke oorzaken van de daling.

Gegevens vanuit Spanje, waar een "geen bezwaar systeem" geldt maar waar desalniettemin net als in Nederland toestemming van de nabestaanden vereist is wanneer de overledene geen wens over orgaandonatie kenbaar heeft gemaakt, wijzen uit dat het mogelijk moet zijn onder een dergelijk regime betere resultaten te behalen. In Spanje worden 31,5 mensen per miljoen inwoners daadwerkelijk donor, in Nederland is dat 10 per miljoen.

Vertegenwoordigers uit de transplantatiewereld en ambtenaren van VWS maken binnenkort een studiereis naar Spanje, om te bezien wat wij van de Spaanse aanpak kunnen leren.

Communicatie met bevolking

Ik heb gekozen voor een aanpak waarbij de overheid meer nadruk legt op de positieve kanten van orgaandonatie, zoals dat al gebeurt in de jongerencampagne van dit jaar. Daarnaast wordt een campagne ontwikkeld die speciaal gericht is op groepen allochtonen. Een onderzoek naar de zogeheten non-response: burgers die niet gereageerd hebben op de oproep zich te laten registreren als donor, wordt binnenkort afgerond. Er wordt op beperkte schaal een proef uitgevoerd met een herinneringscampagne, om te bezien of dat extra resultaat oplevert. Ook moet de voorlichting vanuit diverse organisaties nader afgestemd worden. Toegewerkt wordt naar een centrale organisatie die hiervoor zorgt. Het donorformulier wordt doorgelicht op begrijpelijkheid en klantvriendelijkheid.

Afsluitend merk ik op dat er naar mijn mening meer mogelijkheden zitten in het huidige stelsel onder de Wet op de Orgaandonatie (WOD), dan tot dusverre gerealiseerd zijn. Het thans voorliggende pakket aan maatregelen is erop gericht deze mogelijkheden optimaal te benutten.

De Minister van Volksgezondheid,

Welzijn en Sport,

dr. E. Borst-Eilers

Plan van aanpak orgaandonatie

Zoals eerder gemeld wil ik in dit plan van aanpak in het bijzonder aandacht besteden aan de ziekenhuizen, om de mogelijkheden om donatieprocedures uit te voeren, binnen de huidige kaders van de Wet op de orgaandonatie (WOD), te optimaliseren. Daarnaast wordt via benadering van het publiek gestreefd naar vergroting van het aantal potentiële donoren. Het navolgende plan van aanpak is opgesteld tegen deze achtergrond en gaat in het eerste deel in op de activiteiten met betrekking tot de ziekenhuizen. In het tweede deel worden de werkzaamheden die op het publiek gericht zijn benoemd.

Ziekenhuizen

Coördinatiegroep Orgaandonatie

Zoals ik u in mijn brief van 13 maart jl. heb geschreven heb ik op 25 februari jl. met betrokken veldpartijen gesproken over de uitkomsten van het Algemeen Overleg. Zij zijn positief gestemd over mijn toezeggingen en gemotiveerd om gezamenlijk het plan van aanpak vorm te geven. Onderlinge afstemming wordt door de verschillende partijen van groot belang geacht. Voor een efficiënte en effectieve uitvoering van de verschillende initiatieven is coördinatie immers onontbeerlijk. Om hier vorm aan te geven zal ik een Coördinatiegroep Orgaandonatie instellen waar de betrokken veldpartijen en het Ministerie van VWS in zullen participeren.

In zijn algemeenheid zal de Coördinatiegroep Orgaandonatie tot taak hebben het uitwisselen van informatie, het voorbespreken van nieuw beleid van zowel de overheid als betrokken organisaties, en het zonodig adviseren van de minister. Daarnaast heeft de Coördinatiegroep tot taak het op strategisch beleidsmatig niveau begeleiden van een aantal lopende projecten waaronder het project donatiefunctionaris. De Coördinatiegroep doet voorstellen over de verdere implementatie van het project donatiefunctionaris in de ziekenhuizen. De Coördinatiegroep dient daarbij met name te letten op de samenhang van het project met de werkzaamheden van de transplantatiecoördinatoren (TC's) en de regiocoördinatoren die werkzaam zijn in het kader van het Pro Donor-project. Dit laatste is van groot belang omdat ook Pro Donor gericht is op het vergroten van de donordetectie, ontwikkeling van kennis en vaardigheden en professionaliseren van de structuur van de donorwerving in de ziekenhuizen. Bovendien moeten drie «soorten» coördinatoren met elkaar samenwerken. De bedoeling is uiteraard om synergie te bewerkstelligen, en geen concurrentie.

Onderzoek

De oorzaken van de daling van het aantal beschikbare donororganen zijn nog onvoldoende bekend. Daarom heb ik vorig jaar de Nederlandse Transplantatie Stichting (NTS) gevraagd om binnen de ziekenhuizen daar een onderzoek naar te verrichten. Medio dit jaar verwacht ik de eerste resultaten.

Daarnaast heb ik de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) gevraagd een onderzoek te verrichten naar de mogelijke oorzaken van de daling van het aantal donaties en dan met name naar de samenhang met de wijze waarop in de ziekenhuizen uitwerking wordt gegeven aan de plicht tot het voeren van een protocol orgaandonatie als bedoeld in artikel 23 van de WOD. Een tussenrapportage van dit onderzoek heb ik u op 24 februari jl. (kenmerk CSZ/ZT/2047800) aangeboden. Op basis van de resultaten van deze tussenrapportage zal de IGZ in 12 algemene en 2 academische ziekenhuizen een onderzoek uitvoeren waarbij meest direct betrokkenen (in ieder geval: bestuur, patholoog, intensivist, neuroloog en spoedeisende eerste hulp personeel) zullen worden bevraagd. Daarna zullen de overige Nederlandse ziekenhuizen een enquête ontvangen over de factoren waarvan uit het eerdere onderzoek is gebleken dat die van belang zijn. Ik verwacht het eindverslag van de IGZ rond de maand juli.

Bevordering donordetectie en donatieprocedures binnen de ziekenhuizen

Project donatiefunctionaris

Mede naar aanleiding van het initiatief van de Nierstichting Nederland (NSN) en de Nierpatiëntenvereniging LVD heb ik toegezegd zes donatiefunctionarissen te financieren. Doelstelling van het project is nagaan wat het effect is van een donatiefunctionaris is op het donatieaanbod van het ziekenhuis. Met de NSN is overeengekomen dat het project van VWS zoveel mogelijk zal aansluiten op het initiatief van NSN. Het project van de NSN is immers al gestart. Bezien wordt op welke wijze, bij voorkeur binnen de projectorganisatie, gezorgd kan worden voor de methodologische begeleiding van het project. Het project heeft een looptijd van twee jaar en begint op het moment dat de ziekenhuizen een donatiefunctionaris hebben aangesteld. Zes maanden na de aanvang van het project zal ik de vaste commissie informeren over de voortgang van het project. Een eerste evaluatie kan na een jaar worden uitgevoerd. Bij gebleken succes wordt het systeem landelijk ingevoerd. In overleg met de NSN en andere betrokkenen zal ik aan de hand van een aantal criteria (o.a. grootte ziekenhuis, aantal IC-bedden) een aantal ziekenhuizen selecteren die ik deze maand zal aanschrijven. Vervolgens zal aan de hand van de reacties van de ziekenhuizen en in overleg met andere betrokkenen beoordeeld worden welke ziekenhuizen voor ondersteuning door een donatiefunctionaris in aanmerking komen. Ik verwacht dat in de loop van de maand mei de werving van de zes coördinatoren kan geschieden.

Pro Donor

De NTS heeft o.a. als taakstelling de donorwerving in Nederland te regelen en te verbeteren door efficiëntere en effectievere inzet van mensen en middelen. Om uitvoering aan deze taak te geven heeft de NTS een afdeling donorwerving ingericht die het Pro Donor programma voert. Momenteel zijn ten behoeve van Pro Donor bij de NTS vier regiocoördinatoren en een weefseldonatie-adviseur in dienst waaraan leiding wordt gegeven door een manager donorwerving. VWS heeft de middelen hiervoor grotendeels ter beschikking gesteld.

Pro Donor faciliteert ziekenhuizen en andere zorginstellingen bij de donorwerving. Doel is het potentieel aan orgaan- en weefseldonoren optimaal te benutten en de daling van het aantal orgaandonoren een halt toe te roepen. Een nationaal plan is de leidraad voor regionale plannen. Eind 1999 is de vorming van de regionale plannen gestart. Per regio wordt een analyse gemaakt en worden de regionale kenmerken in kaart gebracht. Vervolgens worden per regio en per ziekenhuis doelstellingen geformuleerd. Spiegelinformatie (benchmarking) wordt gehanteerd om verschillen tussen ziekenhuizen duidelijk te maken hetgeen motiverend en stimulerend kan werken. Pro Donor omvat onder meer een communicatievaardigheidstraining (bewustwording van emoties bij de nabestaanden en bij de artsen zelf) en het zogenaamde Pro Donor debat (inventariserend en motiverende workshop) en modules die gericht zijn op het vergroten van kennis.

Het resultaat eind 1999 was dat in een groot aantal ziekenhuizen een betere donorwervende structuur is neergelegd. In 38 van de 123 ziekenhuizen is het modelprotocol geactualiseerd volgens eigen wensen van het ziekenhuis. In 79 van de 123 ziekenhuizen is een medisch liaison officer aanwezig en in 67 een verpleegkundig liaison officer. In 75 ziekenhuizen is een commissie orgaan-/weefseldonatie aanwezig, waarvan 60% daadwerkelijk actief is. In 96 ziekenhuizen vindt registratie plaats van de donatieformulieren. In 70% van deze ziekenhuizen is het donatieformulier aangepast aan de wensen en de huisstijl van het ziekenhuis

Medische vraagbaak

De medische vraagbaak is een informatiebron waar artsen of andere betrokkenen uit de medische sector vragen kunnen stellen over donatieprocedures. De vraagbaak wordt door NTS verzorgd. VWS heeft hiervoor de middelen ter beschikking gesteld.

Modelprotocol orgaan- en weefseldonatie

Artikel 23 van de WOD bevat de verplichting voor ziekenhuizen om een protocol te voeren rondom donatieprocedures. Ter ondersteuning van de ziekenhuizen is bij de introductie van de WOD eind 1997 een modelprotocol aangeboden aan alle ziekenhuizen. Vanwege wetenschappelijke ontwikkelingen is het noodzakelijk om dit protocol te actualiseren. Op initiatief van de Nederlandse Transplantatie Vereniging is daarmee inmiddels een aanvang gemaakt. In het herziene modelprotocol zal onder meer extra aandacht besteed worden aan de raadpleegprocedure, voorbereidende en preserverende handelingen en, afhankelijk van het advies van de Gezondheidsraad, aan de non-heart-beating-donatieprocedure. De planning is dat het protocol nog dit jaar beschikbaar komt.

Uitnameteams

Sinds het voorjaar van 1999 zijn in Nederland orgaanuitnameteams werkzaam. Daarvoor wordt Nederland als twee regio's gezien, waarbij in elk van beide regio's (Oost en West) twee uitnameteams beschikbaar zijn die in principe zorg dragen voor alle abdominale orgaanuitnames in de betreffende regio in de periode dat het team dienst heeft. De huidige teams bestaan uit chirurgen en verpleegkundigen. Ik ben bereid om financiering mogelijk te maken van de uitbreiding van deze teams met een anesthesist. Aan de uitnameteams heb ik inmiddels verzocht om een voorstel hiervoor te ontwikkelen. Ik hoop hierover in de maand juni meer duidelijkheid te hebben.

Studiereis Spanje

Een delegatie bestaande uit vertegenwoordigers van het Ministerie van VWS, de Nederlandse Transplantatie Stichting, de Nederlandse Transplantatie Vereniging, de Nierstichting Nederland en de Stichting Transplantatie Nu! De Stichting Transplantatie Nu! is opgericht door de Nederlandse Leverpatiëntenvereniging, de
Nierpatiëntenvereniging LVD en de Vereniging Harten Twee en heeft tot doel het bewerkstelligen van een positieve attitude ten aanzien van orgaan- en weefseldonatie bij de Nederlandse bevolking. zullen een studiereis naar Spanje maken. Doel van de reis is om te bezien welke elementen uit het succesvolle zogenaamde "Spaanse" systeem voor Nederland toepasbaar kunnen zijn. Daartoe wordt een bezoek voorbereid aan het Spaanse Ministerie van Volksgezondheid, aan betrokkenen bij de donororganisatie en aan enkele ziekenhuizen. Het streven is om dit bezoek in het voorjaar te laten plaatsvinden, waarna de bevindingen waar mogelijk en zinvol, geïntegreerd worden in onderdelen van dit plan van aanpak.

Non-heart-beating donatie

In de adviesaanvraag over nieuwe ontwikkelingen op het gebied van orgaandonatie die ik begin oktober 1999 heb gedaan aan de Gezondheidsraad heb ik onder meer gevraagd in te gaan op de medisch-technische ontwikkelingen ten aanzien van non-heart-beating donatie. Ik heb daarbij ook aangegeven dat, hoewel met de Wet op de orgaandonatie duidelijkheid is geschapen over in welke situatie en op welk moment een dergelijke donatieprocedure gestart kan worden, ik een nadere invulling daarvan wenselijk acht in de vorm van een door de Gezondheidsraad op te stellen protocol dat ook de instemming zou kunnen genieten van de Nederlandse transplantatiecentra. Als de Gezondheidsraad erin zou slagen om tijdig het (deel)advies over non-heart-beating-donatie en het eventuele protocol terzake uit te brengen, zou dat protocol vervolgens ook nog opgenomen kunnen worden in het modelprotocol orgaan- en weefseldonatie dat thans wordt onderworpen aan een herziening. Overigens hoop ik ook de deeladviezen over de andere in de adviesaanvraag genoemde onderwerpen zoals donatie bij leven nog eind dit jaar van de Gezondheidsraad te mogen ontvangen.

Financiële knelpunten orgaandonatie bij leven

Een overleg met de Nierstichting Nederland dat op 6 maart plaatsvond, heeft inzicht verschaft in de aard en omvang van de verschillende knelpunten die zich in de praktijk bij concrete procedures voor orgaandonatie bij leven hebben voorgedaan, ondanks het feit dat in de Wet op de orgaandonatie en ook in andere regelgeving bepalingen zijn opgenomen met het oog op het voorkomen van ongewenste inkomenseffecten voor de donor. De verzekeringskwestie is op 21 februari jl. geregeld. Ik heb op 23 februari toegezegd dat ik maatregelen zal nemen om de overige kosten te faciliteren. Ik zal nu eerst onderzoeken of de knelpunten louter het gevolg zijn van het feit dat betrokken organisaties, met name (ziekte)kosten-verzekeraars, de regelgeving anders dan bedoeld interpreteren, of dat er (ook) aanvullende maatregelen vereist zijn. Ik zal daarbij gebruik maken van informatie van onder andere de Nierstichting. Ik stel mij voor nog voor eind van dit jaar hierover meer duidelijkheid te kunnen verschaffen.

Overleg met veld over hanteren richtlijn "risicovol seksueel gedrag"

Zoals besproken op 23 februari jl. zal ik met het veld opnieuw overleggen over hoe omgegaan wordt met bepaalde categorieën potentiële donoren. Ik stel me voor dit onderwerp ook in de Coördinatiegroep Orgaandonatie aan de orde te stellen, omdat daar al vele bij het onderwerp betrokkenen in verzameld zullen zijn. Het uitgangspunt van VWS is dat niet bepaalde categorieën mensen per definitie uitgesloten mogen worden van donatie, maar dat wel de richtlijn gehanteerd wordt waarin seksueel gedrag dat leidt tot een ernstig gevaar voor besmetting met overdraagbare ziekten, als contra-indicatie voor orgaandonatie geldt.

Verscherping toezicht

In aanvulling op en mogelijk als consequentie van het onderzoek dat de IGZ uitvoert naar de mogelijke oorzaken van de daling van het aantal donatieprocedures en met name naar de wijze waarop uitwerking wordt gegeven aan het protocol orgaandonatie als bedoeld in artikel 23 van de WOD, zal het toezicht aangescherpt worden. Zonodig zullen de ziekenhuizen aangesproken worden op hun verantwoordelijkheden en hun plichten in het kader van de WOD.

Publiek: communicatie en voorlichting

Benadrukken positieve aspecten orgaandonatie

De overheid zal meer dan voorheen de positieve aspecten van orgaandonatie laten doorklinken. Dit betekent een breuk met het eerder geformuleerde tweesporenbeleid, waarbij verschillende afzenders een "neutrale" en een "wervende" boodschap verzorgden. Dit kwam de duidelijkheid niet ten goede. Bovendien mag het duidelijk worden dat de overheid er veel aan gelegen is om donaties te bevorderen. Dit kan dan ook tot uiting komen in de voorlichting. Met deze "positieve grondhouding" is al een begin gemaakt in de jongerencampagne van dit jaar. Ook in te ontwikkelen foldermateriaal en in media-uitingen zal deze toonzetting doorklinken. De uitvoering van de voorlichting gebeurt door het Donorregister voor wat betreft voorlichting over de registratie en door de Stichting Donorvoorlichting (SDV) voorzover het om algemene voorlichting over orgaan- en weefseldonatie gaat.

Doelgroepgerichte voorlichting

De Stichting Donorvoorlichting ontwikkelt in overleg met het Donorregister een plan voor enkele doelgroepen. Twee concrete doelgroepgerichte projecten zijn al gestart: de jongerencampagne van het Donorregister (rondom de jaarlijkse aanschrijving van nieuwe achttienjarigen) die van maart tot mei 2000 duurt, en de allochtonencampagne van de Stichting Donorvoorlichting die eind februari gestart is duurt tot het eind van het jaar 2001.

De onlangs opgerichte Stichting Transplantatie Nu! verzorgt voorlichting vanuit het patiëntenperspectief. Via de Stichting Patiëntenfonds subsidieer ik deze stichting.

Onderzoek naar de non-response

Het eindverslag van bureau Ipso Facto dat onderzoek heeft gedaan naar de redenen van non-response, komt naar verwachting in april beschikbaar.

Zoals aangegeven tijdens het AO van 23 februari jl. overweeg ik om bij wijze van experiment een regionale herinneringsmailing uit te voeren. Afhankelijk van de respons op deze herinneringsactie kan dan overwogen worden dit ook in andere regio's te doen plaatsvinden. De uitvoering van een experimentele herinneringsmailing wordt momenteel nader uitgewerkt. Aandachtspunt hierbij zijn de wettelijke mogelijkheden en beperkingen. Het is in de huidige kaders namelijk niet toegestaan om opnieuw een aanschrijving op naam te doen aan de burgers die zich nog niet hebben laten registreren in het Donorregister. Gestreefd wordt om binnen een jaar een herinneringsactie uit te voeren.

Nieuwe organisatiestructuur voorlichting

Aan de voorlichting rondom orgaan- en weefselvoorlichting wordt tot op heden vorm gegeven door verschillende organisaties. Gezamenlijk zijn de partijen tot de conclusie gekomen dat de bestaande situatie verbetering behoeft. Er blijkt behoefte te zijn aan een centrale organisatie die functioneert als centrale vraagbaak, als coördinerend campagnebureau en als faciliterend bureau ten behoeve van de organisaties die publieksvoorlichting geven op het gebied van orgaan en weefseldonatie. Bij het ontwikkelen van een dergelijke centrale organisatie wordt er door de betrokkenen de voorkeur aan gegeven om te werken vanuit bestaande structuren. Binnenkort zal ik een opdracht verstrekken tot het doen van onderzoek om na te gaan op welke wijze toegewerkt kan worden naar een centrale organisatie. De bedoeling is dat deze organisatie in 2001 functioneert.

Wijziging donorformulier

Inhoud

Het donorformulier moet, vanwege wetenschappelijke ontwikkelingen waardoor het mogelijk wordt ook andere organen te transplanteren dan die momenteel op het formulier genoemd worden, aangepast worden. Bij het Donorregister wordt momenteel geïnventariseerd op welke wijze het formulier aangepast zou moeten en zou kunnen worden en hoe de aanpassing - gelet op de gevolgen voor het registratiesysteem - het best in het registratiesysteem is in te passen. Daarbij is het van belang dat voor alle betrokkenen (ingeschreven burgers en medici) duidelijkheid bestaat over de consequenties van een dergelijke wijziging. Hierover is medio dit jaar duidelijkheid.

Vorm

Het huidige formulier is tot stand gekomen na een traject waarin ook getest is op duidelijkheid en begrijpelijkheid. Desalniettemin wil ik, gelet op een aantal kritische opmerkingen over de vormgeving van het formulier, bezien of het wenselijk is de vormgeving van het formulier te wijzigen. Hiertoe wordt aan een professioneel bureau verzocht het formulier te beoordelen op punten als begrijpelijkheid en klantvriendelijkheid. De verwachtingen van de praktische mogelijkheden om aanpassingen van het donor-formulier te realiseren moeten echter niet te hooggespannen zijn. Het donorformulier wordt in zijn vormgeving beperkt door de keuzemogelijkheden in de Wet op de orgaandonatie die op het donorformulier terug te vinden moeten zijn. Het donorformulier zal daardoor altijd een relatief ingewikkeld formulier zijn. In het najaar verwacht ik duidelijkheid over mogelijke alternatieven te hebben.

Afsluiting

In voorgaand plan van aanpak zijn de activiteiten genoemd die nu gestart zijn of op korte termijn zullen aanvangen met als uiteindelijk doel het bevorderen van het aantal donatieprocedures. Over ongeveer een half jaar kunt u een voortgangsrapportage tegemoet zien.

Copyright Tweede Kamer der Staten Generaal

Deel: ' Brief VWS inzake plan van aanpak orgaandonatie '




Lees ook