Wageningen Universiteit

Persbericht

09-03-00, nr. 015

Rector magnificus Cees Karssen in diesrede:

"Maak biotechnologische ingrepen in de natuur zo klein mogelijk"

De 21e eeuw wordt de eeuw van de biologie. "Het grootste gevaar is echter dat de biologie en de biologen in het maatschappelijk debat uit elkaar gespeeld worden in een harde biotechnologische fractie en een softe ecologische fractie. Het is daarom van groot belang dat we het eigen karakter van de biologie als geïntegreerde wetenschap van leven en levende organismen in stand houden. In de moderne levenswetenschappen is er een blijvende behoefte aan onderzoekers die meer organismen kennen dan alleen de enkele toppers van de hitlijst van de biotechnologie". Dit stelt rector magnificus en zaadfysioloog prof.dr. C.M. Karssen in de diesrede Een les in overleven, die hij donderdag 9 maart uitspreekt tijdens de viering van de 82ste verjaardag van Wageningen Universiteit. Volgens Karssen mag de markt het roer van de biologische wetenschappen niet definitief overnemen, want "dat leidt op den duur tot ongelukken". Hij bepleit bovendien "om bij al onze inbreuken in de natuurlijke orde de ingreep zo klein mogelijk te houden. Dat kan ook binnen de biotechnologie. Beïnvloeding door natuurlijke en biologische omgevingsfactoren is nog altijd de beste methode om de expressie van een gen te reguleren", aldus Karssen.

In lijn met de traditie gaat de Wageningse dieslezing over een wetenschappelijk onderwerp. Dit jaar is bovendien de oude gewoonte in ere hersteld dat de rector magnificus, tenminste eenmaal tijdens zijn ambtsperiode, zelf de dieslezing verzorgt. Professor Karssen grijpt de laatste viering onder zijn leiding aan om college te geven over zijn eigen vakgebied: de zaadfysiologie. Planten kunnen ongunstige, bedreigende omstandigheden niet ontvluchten. Ze moeten zien te overleven op hun standplaats. Zaden zijn daarom van grote betekenis voor het overleven van de soort. Zaden zijn meestal uitstekend ingericht voor eigen overleven, doordat ze in hoge mate uitdroogbaar zijn en kiemrust ontwikkelen. De processen die aan deze twee eigenschappen ten grondslag liggen zijn van groot belang voor de landbouwwetenschappen.

Genenbanken
In zijn rede gaat Karssen in op de hormonen en eiwitten die betrokken zijn bij het uitdrogen van zaad en de ontwikkeling van kiemrust. Hoe is het mogelijk dat het watergehalte in droge zaden tot bijna vijf procent daalt zonder dat de zaden dood gaan? Deze uitdroogtolerantie berust op twee principes: water wordt geconcentreerd en het wordt vervangen. Bij de concentratie zijn eiwitten betrokken die water heel sterk binden, terwijl een suiker zorgt voor de vervanging van water. Zo kan in het zaad een zogenaamde glassy state ontstaan, waarin de chemische afbraakreacties vrijwel geheel tot stilstand komen. Daardoor kunnen sommige zaden in genenbanken onder droge en koude omstandigheden wel honderden jaren bewaard blijven.
Kiemrust
Zaden blijken eveneens goed te kunnen overleven in vochtige grond, vooral wanneer deze grond niet wordt verstoord. Karssen: "De lichtafhankelijkheid van zaden verhindert dat zaden in de grond kiemen. En dat is maar goed ook, want dat leidt maar zelden tot een levenskrachtig kiemplantje". Bovendien zijn begraven zaden meestal maar een korte periode van het jaar kiembaar en verkeren zij de rest van het jaar in kiemrust. "Zaden van een typische voorjaarskiemer worden onder invloed van de lage wintertemperatuur steeds gevoeliger voor licht. Als het licht de zaden in het voorjaar bereikt, kiemen ze. Wanneer dat niet gebeurt, worden ze onder invloed van de hoge zomertemperatuur weer ongevoelig voor licht en wachten ze nog een jaartje met kiemen en misschien wel jaren en eeuwen. Al deze kiemrustmechanismen zorgen ervoor dat zaden alleen kiemen in een periode van het jaar die de garantie biedt dat de nieuwe generatie planten weer nieuwe zaden zal vormen en zo wordt het overleven van de soort gewaarborgd", aldus Karssen. Het natuurlijke systeem van de kiemrust is al ruim 100 miljoen jaar succesvol. Hierbij steekt het bestaan van cultuurplanten, pas 10 eeuwen, schril af.
Terminator
Het biotechnologisch onderzoek op het gebied van zaden concentreert zich vooral op verandering van de inhoudsstoffen van zaad. Zaden zijn immers vooral commercieel interessant omdat ze de basis vormen voor een groot deel van ons voedsel. Veranderingen in de samenstelling van het reservevoedsel hebben echter vaak hun weerslag op de kieming, waardoor sommige genetisch gemodificeerde zaden nauwelijks meer kiemen en slecht bewaard kunnen worden. Er zijn wellicht ingewikkelde biotechnologische constructies mogelijk om dit nadeel weer ongedaan te maken, maar Karssen heeft grote twijfel of zulke toepassingen toekomst hebben. Een ander goed voorbeeld van hoe het niet moet is volgens Karssen de terminator-technologie. Hierbij wordt in planten een gen ingebouwd dat codeert voor een gifstof. Wanneer dat gen laat in de zaadontwikkeling tot expressie komt, doodt het gif het zaad vlak voor de afrijping. Met dit hoogstandje van de biotechnologie wilde het betrokken bedrijf het kwekersrecht beschermen. De kritiek dat deze technologie ontwikkelingslanden nog sterker afhankelijk zou maken van het Westen, leidde uiteindelijk tot het besluit de methode niet te commercialiseren. "Het laat zien hoe de biotechnologie op hol kan slaan wanneer de biotechnologie alleen maar wordt aangestuurd door economische motieven. Zo moet het dus niet met de levenswetenschappen", aldus Karssen. "Binnenkort zal - mede door Wageningse inspanningen - het complete genoom van de eerste plant (Arabidopsis thaliana of zandraket) bekend zijn. Ik reken er op dat die kennis nieuwe wegen zal wijzen om de genetische expressie van de eigen genen van een plant te volgen en te reguleren zonder al te vergaande ingrepen. Fundamentele biologische kennis is voor de levens- en de landbouwwetenschappen een zaak van overleven".
NOOT VOOR DE REDACTIE
Prof.dr. C.M. Karssen spreekt zijn dieslezing Een les in overleven uit tijdens de viering van de 82ste Dies Natalis van Wageningen Universiteit op donderdag 9 maart 2000, om 16.00 uur. De tekst van de lezing is - onder embargo - op te vragen bij de afdeling communicatie, tel. 0317-484472.

Behandeld door: Stafafdeling Communicatie, Gert van Maanen, tel. 0317-485003.

U kunt ook mailen naar de Stafafdeling Communicatie: Office@Alg.VL.WAU.NL



Aangemaakt maart 2000 door Gert van Maanen. Opmerkingen en vragen mailen naar: www@www.wau.nl

Deel: ' Diesrede Wageningen 'beperk biotechnologische ingrepen' '




Lees ook