Gemeente Leiden

De Vrouwenkerk te Leiden

Korte geschiedenis
De resten waar het nu om gaat vormen een onderdeel van de v.m. O.L. Vrouwekerk. Deze kerk kent een bouwgeschiedenis van de 14e tot het begin van de 16e eeuw. Sinds 1584 is de kerk bij de Waals Hervormde Gemeente in gebruik. De kerk is grotendeels gesloopt tussen 1818 en 1840. Op de fundamenten en gebruikmakend van enkele muren van de voormalige kerk is o.a. een school gebouwd, die nog meermalen is verbouwd en uitgebreid. Tot 1969 is het gebouw voor onderwijsdoeleinden in gebruik geweest.

In 1978 kreeg de directeur Gemeentewerken opdracht van het college van B&W om een plan voor te bereiden voor het gebied van de Vrouwenkerk. Hiertoe kreeg architect Bob van Beek in juni 1979 de opdracht. Het schoolgebouw werd in september 1979 gesloopt en aansluitend vond een grootschalig archeologisch onderzoek plaats. Uit dit onderzoek bleek dat onder maaiveld vrijwel de gehele fundatie en ook resten van een eerdere kapel bewaard waren gebleven.

Relatie met Pilgrim Fathers
Rond 1600 was Leiden een snel groeiende industriestad. Deze groei was mede te danken aan grote groepen vluchtelingen die zich in de stad vestigden, met name Vlamingen en Walen. De laatstgenoemde groep Franstaligen was zo groot, dat de Vrouwenkerk reeds in 1584 werd aangewezen als kerk voor de Waalse gemeente.

De Pilgrims die tussen 1609 en 1620 in Leiden verbleven vormden een relatief kleine groep vluchtelingen, die bovendien armlastig was. Zij hadden niet de invloed en het geld om in een Leidse kerk hun eigen diensten te houden. Voor hun godsdienstoefening kwamen zij bijeen in het huis van hun voorganger John Robinson aan de Kloksteeg, op de plaats van het huidige Jean Pesijnshofje. De vraag die onderzoekers al zeer lang bezig houdt is, waar de Pilgrims hun kerkelijke huwelijken, doopsels en begravingen lieten plaatsvinden. Er is vooralsnog geen aanwijzing gevonden dat zij voorkeur hadden voor één van de Leidse Kerken. Wel is zeker dat begravingen plaatsvonden in de Pieterskerk. Plaquettes aan binnen- en buitenzijde van deze kerk herinneren nog altijd aan het verblijf van John Robinson en zijn volgelingen in de stad. Het is evenwel niet uitgesloten dat begravingen ook plaatsvonden in andere kerken, waaronder de Vrouwenkerk en de Hooglandse Kerk. Het voorgeslacht van enkele Amerikaanse presidenten heeft duidelijker aanwijsbare banden met de Vrouwenkerk. Het betreft het huwelijk van Marie Mahieu met Jan de Lannoy (1596) en vermoedelijk ook het huwelijk van Hester Mahieu en Francis Cooke (1603). Deze huwelijken dateren echter van vóór 1609, toen de Pilgrims in Leiden aankwamen. Genoemde echtelieden woonden op dat moment al in Leiden. Zij en/of hun kinderen sloten zich aan bij de Pilgrimgroep, die in 1621 naar de nieuwe wereld vertrok.

Wat is er in 1979-1982 gebeurd?
Mede op basis van de gevonden resten op en onder maaiveld nam Bob van Beek het weer herkenbaar maken van de contouren van de kerk tot uitgangspunt bij zijn `toekomstplan'. Belangrijk hierbij was het aanhelen van middeleeuwse en 19e en 20e eeuwse muren, het verbinden van muurresten door op te metselen tot 40 cm hoogte en het even hoog opmetselen van de kolommen. Tevens werd een poortje uit de vm. Brandewijnssteeg ingebracht en werd de steen met de tekst `En Salicht Leiden' (afkomstig uit het in 1929 afgebrande Stadhuis) ingemetseld.

Na o.a. `kraakacties' van winkeliers ten behoeve van parkeergelegenheid besloot het college in 1982 tot uitvoering van het herinrichtingsplan van Bob van Beek. De start vond officieel plaats op 21 mei 1982. De voltooiing vond plaats op 11 juni 1983 door toenmalig Minister Brinkman van CRM. De kosten bedroegen ruim achthonderdduizend gulden met een rijkssubsidie van f 169.000,-.

Waarom plan herinrichting in 1993?
Al snel na de aanpak van de kerkresten bleek het plein nog niet echt als zodanig te functioneren. Dit kwam vooral doordat de omgeving nog niet goed aangepakt was. Zo startte in 1984 de restauratie van het Museum Boerhaave, was de achterkant van de Haarlemmerstraatpanden geen gezicht, evenals de noordwand van het Vrouwenkerkplein. De wit gepleisterde vlakken nodigden bovendien uit tot graffiti en de plek werd al snel tot een hangplek voor opgeschoten jeugd.

Eind 1985 besloot het college al een prijsvraag voor een nieuwe invulling van het plein uit te schrijven. In 1986 verschijnt er een ambtelijke notitie van de afdeling Stedenbouw met daarin de signalering van problemen: de relatie met de Haarlemmerstraat ontbreekt, de zuidkant (achterzijde Haarlemmerstraat) biedt een sinistere aanblik en de opgebouwde resten maken een goed gebruik van het plein onmogelijk en de zichtbaarheid en vindbaarheid van Museum Boerhaave is onvoldoende.

Diverse plannen voor bebouwing en pleinvorming passeren daarna de revue. Voorjaar 1993 komt de architect Sikkes met een plan voor bebouwing van de zuidwand dat inmiddels grotendeels is uitgevoerd (H&M) en ook met een plan voor de pleininrichting ter oplossing van de gesignaleerde problemen. Na uitvoerige besprekingen met betrokkenen werd door het college van B&W op 16 juni 1995 de vergunningaanvraag ingediend voor de herinrichting van het plein, uitgaande van verwijdering van de resten boven het maaiveld en het, vanwege het historische belang, volledig zichtbaar maken van de contouren van de Vrouwenkerk in de bestrating en het maken van vitrines om de fundamenten te laten zien, zonder de gebruiksmogelijkheden van het plein aan te tasten.

De huidige procedurele situatie
Tegen de verleende vergunningen zijn bezwaren ingediend. Op 26 maart 1998 zijn de herziene sloop- en monumentenvergunning door het college verleend. Daartegen is beroep ingesteld door de heer Kloeg en de Stichting Arent van 's-Gravesande. Bij besluit van 12 oktober 1999 heeft de Arrondissementsrechtbank Den Haag, sector Bestuursrecht deze beroepen ongegrond verklaard en niet geaccepteerd dat het LAPM zich in een laat stadium in de procedure voegt.

Op 24 november jl heeft de gemeente bericht ontvangen van de Raad van State dat de Stichting Arent van 's-Gravesande een beroepschrift heeft ingediend. Dit beroepschrift heeft een schorsende werking. Eventueel zou de gemeente de president van de rechtbank opheffing van die schorsende werking kunnen vragen.

Wat wil de Gemeente Leiden?
Een mooi bruikbaar plein dat past binnen de historische sfeer van de stad en waar de historische contouren van de kerk goed zichtbaar zijn ter herinnering aan die kerk en de gebruikers in vroeger tijden.

Monumentenzorg Leiden, december 1999.

Deel: ' Historisch overzicht van De Vrouwenkerk te Leiden '




Lees ook