Koninklijke bibliotheek

Thematisch overzicht collecties > Depot van Nederlandse Publicaties > Dossiers

Dossier 100 jaar Nobelprijzen

Alfred Nobel : the man and his work / Erik Bergengren, 1960

Nobel : springstoffen voor de vrede / B. Graafland,

De tweede gouden eeuw : Nederland en de Nobelprijzen voor natuurwetenschappen 1870-1940 / Bastiaan Willink, 1998

Negen Nederlandse Nobelprijswinnaars, 1988

Intermediair 9 december 1994

Literatuur


* Titels over Alfred Nobel

* Titels over de Nobelprijzen

* Titels over Nobelprijswinnaars

* Aanvaardingsredes van Nobelprijswinnaars
* Diversen

* Links

In oktober 2001 worden de winnaars van de Nobelprijzen weer bekend gemaakt. De bekendmaking in oktober en de uitreiking in december hebben dit jaar een bijzonder karakter, omdat de Nobelprijs honderd jaar bestaat. Meer dan 700 laureaten hebben voor hun wetenschappelijke of literaire werk of voor hun inspanningen ten behoeve van de wereldvrede de Nobelprijs ontvangen.

Het testament van Alfred Nobel

Toen Alfred Bernard Nobel in 1896 op 63-jarige leeftijd overleed, liet hij een vermogen na; omgerekend naar de huidige koers 500 miljoen gulden. In zijn testament, vier handbeschreven velletjes papier, bepaalde Nobel dat dit geld ten goede moest komen van een stichting. Deze kreeg de opdracht met de rente van dit bedrag een prijs in te stellen voor 'die personen die zich verdienstelijk hebben gemaakt voor de mensheid.' Nobel bepaalde vijf gebieden waarin personen zich konden onderscheiden: natuurkunde, scheikunde, geneeskunde, literatuur en de vrede.
Het testament werd bestreden door de erfgenamen, maar een groep vrienden van Nobel spande zich in om zijn wens uit te voeren. Vijf jaar na de dood van Nobel vond in 1901 de eerste uitreiking van Nobelprijzen plaats. Sindsdien gebeurt dit jaarlijks, en wel op 10 december, de sterfdag van Alfred Nobel.
Alfred Nobel was een scheikundige, die veel faam verwierf met de ontdekking van het dynamiet in 1866. Zijn betrokkenheid bij de ontwikkeling van veiligere springstoffen was het gevolg van de ontploffing van een springstoffenfabriek van zijn vader, waarbij zijn jongste broer omkwam.

De prijzen

De Nobelprijzen die in 1901 voor het eerst werden uitgereikt ontwikkelden zich al snel tot zeer prestigieuze prijzen. De prijs bestaat uit een medaille, een persoonlijk certificaat en een grote som geld. In 1968 stelde de Bank van Zweden in nagedachtenis aan Alfred Nobel de Nobelprijs voor de Economie in.
In het testament van Nobel waren de instituten die zich bezig moesten houden met het toekennen van de prijzen met name genoemd. De Zweedse Academie van Wetenschappen kreeg de verantwoordelijkheid voor de selectie van de kandidaten voor natuur- en scheikunde. Het eveneens Zweedse Karolinska Instituut selecteerde de winnaars op het gebied van de geneeskunde en de Zweedse Academie kreeg verantwoordelijkheid voor de Nobelprijs voor de literatuur. De bevoegdheid om de Nobelprijs voor de vrede uit te reiken legde Nobel bij het Noorse Parlement (de Storting). In 1896 vormden Noorwegen en Zweden een unie waarbij Noorwegen een ondergeschikte positie innam. Waarschijnlijk koos Nobel voor deze zeer politieke taak liever voor het kleine en weinig invloedrijke Noorwegen dan voor het krachtige Zweden. Elk jaar sturen de commissies van deze instituten individuele uitnodigingen aan duizenden wetenschappers en andere betrokken om kandidaten te nomineren voor de Nobelprijzen van het komende jaar. Hierbij wordt gestreefd naar een zo goed mogelijke spreiding over landen en universiteiten. Wanneer op 1 februari al deze nominaties binnen zijn, worden ze met hulp van experts op de verschillende gebieden beoordeeld. De comissies maken een selectie van de ingekomen nominaties, waarover de instituten vervolgens stemmen. De winnaars worden direct aansluitend bekendgemaakt.

Nederlandse prijswinnaars

Sinds 1901 ontvingen 16 Nederlanders de Nobelprijs, 1 voor de vrede, 9 voor Natuurkunde, 2 voor Scheikunde, 3 voor Geneeskunde, 2 voor de Economie. Daarmee is de Nobelprijs voor de Literatuur de enige prijs die nog nooit aan een Nederlander is uitgereikt.

Nobelprijs voor de Vrede

1911: Tobias Michael Carel Asser; grondlegger van internationaal recht

Nobelprijs voor Natuurkunde

1902: Hendrik Lorentz en Pieter Zeeman; Lorentz werd onderscheiden voor zijn theorie dat een atoom elektronen bevat, Zeeman voor het experimenteel bewijs daarvan
1910: Johannes Diderik van der Waals; voor theorie over aantrekkingskrachten tussen moleculen
1913: Heike Kamerlingh-Onnes; voor afkoelen van helium tot -270°C zodat het vloeibaar werd
1953: Frits Zernike; voor het uitvinden van fasecontrastmicroscoop 1981: Nicolaas Bloembergen; voor bijdrage aan ontwikkeling van laserspectroscopie; kreeg de prijs samen met Arthur Schawlow en Kai M. Siegbahn
1984: Simon van der Meer; voor ontwerp van experiment waarmee deeltjes van de zwakke wisselwerking werden ontdekt; kreeg de prijs samen met Carlo Rubbia
1999: Martinus Veltman en Gerard 't Hooft; voor theorie waarmee gedrag van elementaire deeltjes kan worden berekend

Nobelprijs voor Scheikunde

1936: Petrus Josephus Wilhelmus Debije; voor onderzoek naar wisselwerking van straling en materie
1995: Paul Crutzen; voor onderzoek naar gat in ozonlaag; kreeg de prijs samen met F. Sherwood Roland en Mario Molina

Nobelprijs voor Geneeskunde

1924: Willem Einthoven; voor uitvinden van elektrocardiogram 1929: Christiaan Eijkman; voor ontdekken belang van vitamine B1 1973: Nikolaas Tinbergen; voor verklaring biologische achtergronden van menselijk gedrag; kreeg de prijs samen met Karl von Frisch en Konrad Lorenz

Nobelprijs voor Economie

1969: Jan Tinbergen; voor wiskundige modellen voor economische analyse; kreeg de prijs samen met Ragnar Frisch 1975: Tjalling Koopmans; voor theorie van de optimale toewijzing van productiemiddelen; kreeg de prijs samen met Leonid Kantorovitsj

Dit dossier is bijgewerkt tot 24 september 2001

Koninklijke Bibliotheek - Nationale bibliotheek van Nederland

Deel: ' Nobelprijs bestaat 100 jaar '




Lees ook