Rijksuniversiteit Groningen

Nationalisme bezorgde Friesland schrikbewind tijdens Bataafse revolutie

Tussen 1795-1798 voerden Patriotten overal in de Republiek der Verenigde Nederlanden de revolutie door, met ruggensteun van de Franse legers. Ze maakten van de oligarchisch geregeerde statenbond een moderne, centraal bestuurde eenheidsstaat, braken de macht van het ancien regime van adel en regenten, en democratiseerden politiek en bestuur. Dat gebeurde over het algemeen in kalmte en zonder bloedvergieten, behalve in Friesland. Daar ging het er ongekend grimmig toe. Jacques Kuiper ontrafelde de politieke omwenteling in dit gewest. Hij promoveert op 23 mei 2002 aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Met de introductie van Nederlands eerste grondwet in april 1798 maakte het revolutionaire bestel plaats voor een constitutioneel bestel en was de Bataafse Revolutie voltooid. In Friesland verliep de revolutie echter spectaculair. Hier vertoonde het gewestelijk nationalisme zich krachtiger dan in andere provincies en was er veel verzet tegen de vooral door het gewest Holland gewenste eenheidsstaat.

Friesland werd het toneel van een broederstrijd tussen gematigde federalisten en radicale unitariërs. Begin 1796 mondde deze uit in een met Hollandse steun gepleegde coup en leidde tot de vestiging van een revolutionair minderheidsbewind. Hierna werd een zwarte bladzijde geschreven in de Friese geschiedenis. De rechtspraak raakte in handen van juridisch ongeschoolden en vreemdelingen. Comités van waakzaamheid en burgerkrijgsraden oefenden plaatselijk een schrikbewind uit. In Leeuwarden trad een volksbewind van kleinburgerlijke radicalen, militante rooms-katholieken en politieke avonturiers hardvochtig op tegen andersdenkenden. Het Kollumer Oproer van februari 1797 in het noordoosten van Friesland werd hardhandig neergeslagen en kostte menigeen het leven. Ook dreigden de Friese Jacobijnen zich meermalen te vergrijpen aan de ex-regenten.

Kuiper beschrijft en analyseert deze nog weinig bekende episode uit de Friese geschiedenis. Hij toont aan dat de politieke strijd in Bataafs Friesland samenhing met religieuze tegenstellingen en werd gevoed door sociaal ressentiment. Tot medio 1798 zuchtte Friesland onder het schrikbewind. Toen werd de gewestelijke onafhankelijkheid teniet gedaan door een door geestverwanten gepleegde nationale staatsgreep. Dat haalde een streep door het revolutionaire experiment in Friesland.

De Friese revolutionairen, zowel gematigd als radicaal, onderscheidden zich gedurende de jaren van de Bataafse Revolutie vooral door hun uitgesproken gewestelijk nationalisme. Ze waren er stellig van overtuigd dat Friesland op revolutionair gebied in Nederland de voortrekker was. Beide stromingen gaven hieraan echter een andere invulling. De federalisten en gematigden van 1795 beklemtoonden het onbaatzuchtige en deugdzame karakter van het Friese patriottisme. De ultraradicalen, die het gewest van 1796 tot 1798 met harde hard regeerden, benadrukten daarentegen de energieke en onverzettelijke aard ervan. Maar beide stromingen koesterden deze Friese gidslandgedachte. /GG

Jacob Roelof Kuiper (Heerenveen, 1952) studeerde geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij was voor zijn promotieonderzoek eveneens verbonden aan de vakgroep geschiedenis van de RUG.

Voor meer informatie over deze promotie, zie hierna.

Onderzoek

Promotie

revolutie

Zie voorpagina.

Datum en tijd

donderdag 23 mei 2002, 14.15 uur

Promovendus

J.R. Kuiper, e-mail: jr.kuiper@planet.nl

Proefschrift

Een revolutie ontrafeld. Politiek in Friesland 1795-1798

Handelsuitgave

Uitgeverij Van Wijnen, Franeker, ISBN 90 5194 244 3. Prijs 32,50 euro

Promotores

prof.dr. A.H. Huussen en prof.dr. C.A. Tamse

Faculteit

letteren

Plaats

Aula Academiegebouw, Broerstraat 5, Groningen

Promotie

Deel: ' Promotie nationalisme bezorgde Friesland schrikbewind tijdens Bataa.. '




Lees ook