Ministerie van Buitenlandse Zaken

https://www.minbuza.nl/content.asp?Key=420164



Speech door Jozias van Aartsen, Minister van Buitenlandse Zaken "Waarom uitbreiding van de EU een noodzaak is"

- T.g.v. de opening van het Academische Jaar 2001-2002 Studievereniging Europese Studies, Universiteit van Amsterdam op 10 september 2001

(Inleiding)
Het is goed om te zien dat het vakgebied van de Europese studies de zalen zo vol krijgt. Jullie hebben een goeie keuze gemaakt. Met een opleiding die zich richt op de Europese integratie zitten jullie in de frontlinie van de actualiteit. De Europese Unie bevindt zich in een historische fase van zijn ontwikkeling.
Europa bloeit. Het Europese integratieproces vormt een belangrijke motor achter die bloei. In de Europese Unie genieten we van een ongekende welvaart en veiligheid. En daarbuiten geeft ons integratieproces een ongekende impuls aan de hervormingen in de landen van midden- en oost-Europa die kandidaat zijn voor toetreding. Na jaren van Koude Oorlog krijgt Europa zijn kleur en diversiteit terug.

(Toenemende diversiteit)
De diversiteit binnen Europa is altijd één van de grote rijkdommen van ons continent geweest. We zien die meer en meer weerspiegeld in het lidmaatschap van de Europese Unie. Die telt nu vijftien leden, en we zijn hard op weg naar een Unie van zeventwintig en meer lidstaten. Dat is geen utopie. Over een paar jaar is dat de werkelijkheid. Daardoor zal de Europese Unie nog diverser worden dan hij nu al is.

Maar wat is nu eigenlijk het belang daarvan? Waarom zijn we überhaupt gestart met dit proces van uitbreiding?

(Het waarom van de uitbreiding)
We zijn het uitbreidingsproces begonnen omdat het een unieke kans biedt om tenminste drie zaken in Europa te waarborgen: veiligheid, stabiliteit en welvaart.

Precies die elementen hebben de Europese Unie sinds het begin van de Europese integratie na de Tweede Wereldoorlog gekenmerkt. Vanaf het eerste moment hebben de geestelijke vaders van de EU - Monnet en Schuman - dit voor ogen gehad. Sindsdien is de Europese Unie in feite een zone van vrede geweest die zijn gelijke in de geschiedenis niet kent. De Europese Unie is een veiligheidsgemeenschap in de ware zin van het woord. Onze steeds verder gaande samenwerking op verschillende beleidsterreinen - van landbouw tot asielbeleid, van milieubeleid tot buitenlands beleid - heeft die veiligheid meer en meer verankerd. De integratie, het aan elkaar verbinden van onze economieën, heeft ons niet alleen rijkdom en welvaart gebracht maar ook stabiliteit en veiligheid. Voor 1989, tijdens de Koude Oorlog, was er in Europa ook sprake van stabiliteit; maar dat was stabiliteit in angst. In een bipolaire wereld waarin afschrikking het Leitmotiv was moesten we ons wel verenigen. Die situatie veranderde drastisch toen in 1989 het IJzeren Gordijn eindelijk werd opgeheven.

Europese regeringen kregen de kans om een nieuw soort stabiliteit te creëren. Eén die veel sterker zou zijn dan de stabiliteit die bestond tijdens de Koude Oorlog omdat er geen sprake was van een voortdurende explosieve dreiging. Geen stabiliteit in angst, maar in vrijheid. Uit onze eigen vrije wil.

Maar dat te verwezenlijken bleek een enorme uitdaging. De meeste midden- en oost-Europese landen leken een politieke -en economische- woestenij. De vreugde over de herwonnen vrijheid in oost-Europa ging gepaard met angst voor instabiliteit en conflict die heel Europa konden bedreigen. De strijd op de Balkan liet zien hoe reëel dat gevaar was en nog steeds is. Daarom was het geen verrassing toen we in de jaren onmiddellijk na de Koude Oorlog besloten om de zojuist onafhankelijk geworden landen het perspectief van EU-lidmaatschap te bieden. Zo zouden we hen kunnen helpen om welvaart en daarmee stabiliteit te creëren.

We hebben dus eigenlijk niets anders gedaan dan de Europese integratie naar het oosten te richten om zo de Europese zone van vrede, stabiliteit en welvaart uit te breiden.

Het uitbreidingsproces helpt de voormalige communistische landen om stabiele democratieën te verankeren, met functionerende markteconomieën en welvaart voor hun burgers. Maar de uitbreiding is net zo goed in het belang van de huidige EU-lidstaten als van de nieuwe democratieën in het oosten.

Economisch, omdat het bedrijven en investeerders uit de EU zeker nieuwe kansen zal bieden. Nu al zijn zij heel actief in deze regio, maar de uitbreiding zal dit een extra impuls geven. Maar bovenal is de uitbreiding in ons politieke eigenbelang. Zij biedt ons de gelegenheid om stabiliteit uit de Europese Unie te exporteren, in plaats van instabiliteit en conflicten te importeren. Vaclav Havel zei het een tijdje tijd geleden zo: "Op de lange termijn kunnen we ons gewoon geen Europa voorstellen dat bestaat uit een stabiel, welvarend en steeds meer verenigd Europa aan de ene kant; en uit een minder stabiel en minder welvarend Europa dat zich niet verenigt, aan de andere. Het is onmogelijk dat de ene helft van de kamer voor altijd warm is en de andere koud. Net zo min als het ondenkbaar is dat twee verschillende Europas voor altijd naast elkaar zouden kunnen bestaan zonder elkaar te belemmeren. In dat geval zou trouwens het stabielere en meer welvarende Europa de hoogste prijs betalen."

Europese integratie is - Havels woorden parafraserend - een kwestie van beschaving. Dat maakt de voortzetting ervan - en EU uitbreiding - niet alleen logisch maar ook een noodzaak. Gezien zijn politieke en strategische belang is de uitbreiding van de Europese Unie ons 'veiligheidsinstrument' bij uitstek.

(Nu voortgang maken)
Het is inmiddels meer dan tien jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel. Het is daarom hoog tijd dat we het EU-uitbreidingsproces echt versnellen. We moeten onze belofte waarmaken aan de landen die het EU-lidmaatschap hebben aangevraagd. We moeten de kans die we hebben om vrede op ons continent te stichten niet verspelen. De geschiedenis zou ons nooit vergeven.

De Europese Unie is toetredingsonderhandelingen gestart met twaalf landen. Tot begin dit jaar is dat een traag en technisch proces geweest. Deels omdat de EU-lidstaten zelf logischerwijs erg intern gericht waren. Het is nu zaak om niet achterover te leunen en af te wachten welke voortgang de kandidaat-lidstaten maken. In plaats daarvan moeten we onze eigen zaken op orde krijgen en gemeenschappelijke standpunten innemen over de belangrijkste kwesties in de toetredingsonderhandelingen. Eén van die kwesties, die de afgelopen maanden de kranten haalde, is het vrij verkeer van werknemers. Dankzij een duidelijke stellingname weten de lidstaten en de kandidaten nu waar ze aan toe zijn.

Afgelopen december in Nice hebben we de juiste stappen gezet om ons voor te bereiden op een grotere Unie. We zijn interne hervormingen overeengekomen om onze besluitvormingsprocedures efficiënter en tegelijk democratischer te maken. We hebben ook een 'road map' afgesproken die de agenda vastlegt voor onze onderhandelingen met de kanidaat-lidstaten in de komende twee jaar. Ons doel is om de onderhandelingen met de verst gevorderde landen in de loop van volgend jaar af te ronden.

(Ierse referendum)
Maar met een 'road map' en afspraken in Nice of Brussel zijn we er nog niet.

Het recente referendum in Ierland heeft opnieuw bewezen hoe groot het gevaar is dat burgers zich afkeren van de doelstellingen die de lidstaten zich gezamenlijk hebben gesteld. In Ierland heeft de burger gesproken. Zijn stem was negatief. En niet alleen dat, zijn stem was ook relatief zwak: minder dan 35% van de kiesgerechtigden nam de moeite om zijn stem uit te brengen. Daar moeten we onze lessen uit trekken. De burger - of die nu in Dublin zit, in Amsterdam of in Berlijn - wordt niet warm van telkens nieuwe verdragswijzigingen en nieuwe Europese perspectieven. Hij wil gewoon dat Europa problemen oplost; dat Europa tegemoet komt aan zijn eigen, concrete wensen en behoeften. Of dat nu gaat over veilig voedsel, over werkgelegenheid of de veiligheid op straat. We moeten duidelijk maken dat dat precies is wat de Europese integratie voor de burger kan betekenen: meer welvaart, meer veiligheid en betere gezondheid. Anders gaan burgers terecht de vraag stellen: wat heb ik eigenlijk aan de Europese integratie; wat levert de Europese Unie mij op? Dus zo vat ik het Ierse signaal op: het is een wake up call voor beleidsmakers en politici. Europa moet concreet en zichtbaar worden, zodat burgers zien dat het Europese beleid leidt tot resultaten en prestaties die in hun directe eigen belang zijn.

Dan pas ontstaat er begrip voor de noodzakelijke hervormingen en verdragswijzigingen. Want die zijn nodig. Ook in het licht van de uitbreiding, die uiteindelijk in ons aller belang is. Als burgers tegen het Verdrag van Nice stemmen worden de hervormingen die nodig zijn voor die uitbreiding juist tegengehouden.

(De voorwaarden voor uitbreiding)
Kernbegrip in het uitbreidingsproces is niet alleen 'snelheid', maar ook 'kwaliteit'. Wellicht zullen we de eerste nieuwe toetreders al in 2004 kunnen verwelkomen, maar ze zullen wel aan de voorwaarden -economisch en politiek- moeten hebben voldaan.

Om voor EU toetreding in aanmerking te komen moeten alle kandidaat-lidstaten aan stricte criteria voldoen. Wat moeten ze hebben:
- een functionerende democratie;

- een concurrerende markteconomie;

- en overname en uitvoering van het acquis.

Deze criteria vereisen grote inspanningen door de kandidaat-lidstaten. Het is van belang dat eraan wordt voldaan, ook al zullen op sommige terreinen overgangsperiodes nodig blijken. Want als de nieuwe lidstaten eenmaal zijn toegetreden moeten ze in staat zijn om de lasten van het lidmaatschap te dragen om er ook de vruchten van te kunnen plukken. Zonder een volledig functionerende markteconomie zouden hun bedrijven bijvoorbeeld niet in staat zijn om in de interne markt te concurreren.

Ze moeten dus in staat zijn om hun volledige rol te spelen in het gemeenschappelijke EU-beleid. Ze moeten het spel volgens de regels kunnen spelen. De burgers van de Europese Unie verwachten niet anders. De nieuwe lidstaten moeten in staat zijn om hun volwaardige rol te spelen en de Unie eerder te versterken dan te verzwakken als het gaat om het beantwoorden van de interne en externe uitdagingen. Dat betekent hele concrete zaken, zoals: het verbeteren van de hygiëne in slachterijen; het verstevigen van grenscontroles; het garanderen van eerlijke concurrentie; en volledige aansluiting bij de doelstellingen en instrumenten van het buitenlands beleid van de Unie.

(Politieke gewicht van de Europese Unie)
Het buitenlands beleid van de Unie krijgt steeds meer gewicht als een natuurlijk gevolg van de diepere integratie op andere terreinen. We moeten ons er terdege van bewust zijn dat de uitbreiding onze politieke verantwoordelijkheid nog meer zal vergroten. De grenzen van de Unie zullen nog verder komen te liggen. Dat zal nieuwe kansen opleveren. Een voorbeeld dat in dit gezelschap zal aanspreken is de grotere mobiliteit van studenten in Europa. Het zal ons ook confronteren met nieuwe realiteiten. Het zal de positie van de Unie op ons continent en in de wereld aanzienlijk veranderen. Meer politieke verantwoordelijkheid. We zijn in de Europese Unie in de afgelopen jaren noodzakelijkerwijs erg met onszelf bezig geweest. Nu beginnen we meer en meer naar buiten te treden. Onze politieke rol in de wereld begint in overeenstemming te komen met ons financieel-economische potentieel.

Naarmate de Europese Unie een belangrijkere speler wordt op het internationale toneel zijn we ook beter in staat te opereren als een volwaardige partner van de Verenigde Staten. Dat moet ook, want we delen dezelfde normen en waarden. Zo delen we ook dezelfde uitgangspunten van democratie, vrede en veiligheid, ook al kiezen we soms een andere benadering om dat in praktijk te brengen.

Om echt effectief buitenlands beleid te kunnen voeren en een gemeenschappelijke oplossing te vinden voor gemeenschappelijke problemen hebben Europa en de Verenigde Staten elkaar nodig.

Ik zie in dat verband een paar prioritaire aandachtsgebieden, in willekeurige volgorde.


1. Onze relatie met de Russische Federatie. De Russische Federatie omarmt nu de beginselen van democratie en vrije marktconcurrentie - zij het dat de uitvoering nog op zich laat wachten. Zowel Europa als de VS werpen zich op als verdediger van die beginselen en daarom delen wij een verantwoordelijkheid ten aanzien van Rusland. We moeten in onze relatie met Rusland investeren. Zowel bilateraal als multilateraal. Dat betekent ook dat we Rusland niet moeten buitensluiten bij de ontwikkeling van de Europese veiligheidsarchitectuur.


2. De Balkan. Daar kan en moet de Europese Unie een cruciale bijdrage leveren. We hebben er de instrumenten voor: politieke (ons gemeenschappelijk buitenlands beleid); economische en financiële; en we zijn bezig militaire instrumenten te ontwikkelen, door middel van het Europese Veiligheids- en Defensiebeleid, gekoppeld aan de NAVO.

In het Macedonische vredesproces heeft de Europese Unie (in de persoon van de Hoge Vertegenwoordiger, Solana) een leidende rol op zich genomen. Daar kunnen we optimaal gebruik maken van de kracht van de Europese Unie, door belangrijke economische en financiële steun te verlenen.

In Macedonië heeft de Europese Unie de ogen dus niet gesloten maar in nauwe samenwerking met de NAVO haar verantwoordelijkheid genomen. (U herinnert zich dat NAVO Secretaris-Generaal Robertson en EU Hoge Vertegenwoordiger Solana zij aan zij opereerden.)

Die goede samenwerking tussen de EU en de NAVO bewijst dat er geen spanning zit tussen een grotere buitenlands-politieke rol van de Unie en de relatie met de Verenigde Staten.


3. Het Midden-Oosten. Ook daar zit er geen spanning tussen een grotere Europese assertiviteit en de relatie met de Verenigde Staten. De politieke ruimte voor een grotere Europese rol in het Midden-Oosten vredesproces is aanwezig en kan effectief worden benut. De eerste resultaten die de Hoge Vertegenwoordiger Solana er nu heeft geboekt zijn daarvan een voorbeeld. Daar komt bij dat de verschillen van mening tussen de EU-lidstaten onderling ten aanzien van het Midden-Oosten aanzienlijk minder zijn dan in het verleden weleens het geval is geweest. Dat hebben we kunnen zien aan de EU-opstelling tijdens de Wereldconferentie tegen Racisme in Durban. Daar heeft de Europese Unie de gelederen gesloten gehouden met betrekking tot de verklaring over het Midden-Oosten die er is opgesteld.

(Slot)
Rusland, de Balkan, het Midden-Oosten, het Europese veiligheidsbeleid: ze laten zien dat de Europese Unie een steeds invloedrijker speler wordt op het wereldtoneel. Europa wil de verantwoordelijkheden nemen die horen bij zijn toenemende omvang en politieke gewicht, bij zijn belangen en ambities.

Wij willen een effectief partnerschap met de Verenigde Staten, waarbij de Europese Unie en de NAVO in feite twee zijden zijn van dezelfde veiligheidsmunt.

Dat is onze ambitie, en daar is de ruimte voor.

Dat kunnen we zien als we de kranten opslaan en lezen over de effectieve en constructieve rol van de Europese Unie in de gebieden die ik heb genoemd. Van die ambitie en groeiende Europese rol kunt u de komende jaren getuige zijn, want u zit hier bij de vakgroep Europese Studies op de eerste rij. Ik wens u allen een vruchtbaar en leuk nieuw academisch jaar toe.

===

Deel: ' Van Aartsen 'Waarom uitbreiding van de EU een noodzaak is' '




Lees ook